Παρασκευή, 30 Οκτωβρίου 2015

"Πρόσφυγες από τη Σίλλη Ικονίου"

Κυκλοφορεί από τις αρχές του μήνα (Εκδόσεις Κυριακίδη, Θεσσαλονίκη) το πολυαναμενόμενο βιβλίο της Νέλλης Μελίδου-Κεφαλά (πρώην διευθύντριας του Λαογραφικού και Εθνολογικού Μουσείου Μακεδονίας-Θράκης) 

Πρόσφυγες από τη Σίλλη Ικονίου -- η προσαρμογή ενός πληθυσμού εμπόρων στην Ελλάδα

Το βιβλίο αυτό είναι, με ελάχιστες αλλαγές, η μεταπτυχιακή διατριβή της συγγραφέως στο Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου το 1987^ βασίζεται σε συνεντεύξεις Συλλαίων προ τριακονταετίας -- τμήματα των οποίων έχουν συμπεριληφθεί σε CD που συνοδεύει το βιβλίο -- σχολιασμένες εύστοχα και κατά θεματική ενότητα από την συγγραφέα.

Το κείμενο του βιβλίου χωρίζεται σε τρία μέρη: ΣΤΗ ΣΙΛΛΗ 1900 - 1924 (σελ. 19 - 100)*, ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ 1924 - 1956 (σελ. 101 - 144)**, Η ΠΡΟΣΦΥΓΙΚΗ ΣΥΝΕΙΔΗΣΗ (σελ. 145 - 168)***. Υπάρχουν επίσης πολλές φωτογραφίες, και 'αρχειακές' (σελ. 196 - 229) και σύγχρονες, από το ταξίδι της συγγραφέως (και της Ένωσης Συλλαίων) στην Σύλλη το 2010, που, όπως γράφει η ίδια στον Πρόλογο, έπαιξε καθοριστικό ρόλο στην απόφαση της να εκδοθεί [τελικά] το βιβλίο (σελ. 230 - 251). Το βιβλίο συμπληρώνουν σύντομα βιογραφικά των πληροφορητών Συλλαίων (πρώτης γενιάς, γεν. 1894 - 1914, δεύτερης γενιάς, γεν. 1917 - 1933, τρίτης γενιάς, γεν. 1943 -), δισέλιδο Γλωσσάρι, και πεντασέλιδη Σύνοψη στα Αγγλικά.

Θα χαρακτήριζα το βιβλίο 'ευχάριστα χαοτικό', καθώς, παρά την ταξινόμηση τους ανά θέμα, οι συνεντεύξεις σπρώχνουν συνεχώς τον αναγνώστη προς απρόβλεπτες κατευθύνσεις. Οι εκπλήξεις είναι πολλές, διαβάζουμε για παράδειγμα για σπίτια με σαλόνι στο οποίο μπορούσαν τα παιδιά να κάνουν ποδήλατο, για παιδιά πρώτης δημοτικού που μπορούσαν να ξεχωρίζουν τον "πίλο" (καπέλο) από τον "πηλό" (λάσπη), για Συλλαίες ράφτρες που έραβαν ακόμη και για γυναίκες από το Χαλέπι, για Τούρκους της Σύλλης που άρχισαν να κυριαρχούν σε επαγγέλματα όπως του κτίστη και του αγγειοπλάστη λόγω της στροφής των Συλλαίων στο εμπόριο, για άνδρες που μέσα στην Σύλλη τραγουδούσαν "Βενιζέλαρε πατέρα της πατρίδας", για γυναίκες που μόλις είδαν την θάλασσα είπαν "να μας σφάξουν οι Τούρκοι, στο βαπόρι δεν μπαίνουμε", για Συλλαίους που πετροβολούσαν καταστήματα Εβραίων τις Κυριακές στην Θεσσαλονίκη, για τον πρώτο χορό Συλλαίων και Ικονιωτών που ματαιώθηκε λόγω του Βενιζελικού Κινήματος της 1ης Μαρτίου 1935, κλπ    

Αν και κυρίως λαογραφικό, το βιβλίο έχει και σημαντικό ιστορικό ενδιαφέρον, καθώς ρίχνει αρκετό φως στις σχέσεις Ελλήνων και Τούρκων πριν, κατά την διάρκεια, και αμέσως μετά την Μικρασιατική Εκστρατεία (αλλά και το τοπικό αντικεμαλικό κίνημα του Ντελημπάς). Θίγονται, χωρίς φόβο και πάθος, και οι καλές και οι κακές στιγμές της συνύπαρξης, και προκύπτει το συμπέρασμα ότι, παρά τα γενικότερα προβλήματα, και τα πολλά θύματα (είτε με επιτόπιες εκτελέσεις είτε μέσω της Εξορίας), οι σχέσεις με τους Τούρκους της Σύλλης ήταν πολύ καλές. Στο θέμα της Εξορίας ξεχωρίζει η αφήγηση του Θόδωρου Μακρίδη, ενώ ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν η μαρτυρία του Μιχάλη Παναγιωτίδη για την παρουσία του Γερμανού αρχιστρατηγού του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου Λίμαν φον Σάντερς στην Σύλλη το 1920 (για να επιθεωρήσει τα εκπαιδευόμενα Τουρκικά στρατεύματα) και το τραγούδισμα από την Φεβρωνία Παπαδημητρίου ενός Τουρκικού/Κεμαλικού πολεμικού άσματος (που τραγουδούσαν οι εκπαιδευόμενοι Τούρκοι στρατιώτες).

Επί του κυρίως θέματος, νομίζω ότι η συγγραφέας πετυχαίνει να δέσει τις αναμνήσεις των Συλλαίων 'πρώτης γενιάς', που ήταν δηλαδή σε θέση να έχουν άμεσες μνήμες από την Σύλλη, με τις εντυπώσεις των Συλλαίων δεύτερης και τρίτης γενιάς, βασισμένες σε όσα άκουσαν από γονείς και γιαγιάδες. Προκύπτει μία εικόνα ευμάρειας (και συνακόλουθη αίσθηση ανωτερότητας) των Συλλαίων, τόσο σε σχέση με τους Τούρκους της Σύλλης, όσο και σε σχέση με τους εντόπιους Έλληνες (αλλά και Εβραίους ακόμη) που γνώρισαν αργότερα. Η προσαρμογή στην Ελληνική πραγματικότητα ήταν σχετικά άνετη για τους περισσότερους, ακριβώς λόγω της εμπορικής παράδοσης και νοοτροπίας κινητικότητας που τους διέκρινε. Ενδιαφέρον παρουσιάζει η απασχόληση αρκετών Συλλαίων στους σιδηροδρόμους, συνεχίζοντας την σχετική παράδοση από την Τουρκία, όπως και η επιβίωση αρκετών γυναικών (ιδίως σε οικογένειες που έμειναν ακέφαλες) μέσω της ταπητουργίας που γνώριζαν από την Σύλλη. Σε πολλές περιπτώσεις υπήρξε μετακίνηση των προσφύγων προς τα μεγάλα αστικά κέντρα, ενώ αυτοί που ασχολήθηκαν με την γεωργία ήταν ελάχιστοι. Διαφαίνεται και μία τάση να συνεχίζει ο πρωτότοκος γιος την δουλειά του πατέρα, αφήνοντας ενδεχομένως τον δευτερότοκο να ασχοληθεί με κάτι άλλο ή να σπουδάσει.

Κατάθεση ψυχής των Συλλαίων ανεκτίμητης ιστορικής αξίας, το βιβλίο της Νέλλης Μελίδου-Κεφαλά θα συγκινήσει όσους έχουν Συλλαίικη ή και ευρύτερη Μικρασιατική καταγωγή, και γενικότερα θα ενδιαφέρει όσους ασχολούνται με ιστορικά και λαογραφικά, αλλά ακόμη και οικονομικά, θέματα, ενώ το καθιστά τραγικά επίκαιρο η τρέχουσα προσφυγική κρίση και το μέγα θέμα της υποδοχής και προσαρμογής των εκπατριζομένων πληθυσμών.

*Η Σίλλη. Ο τόπος, οι κάτοικοι -- Ασχολίες κατοίκων. Εσωτερική - εξωτερική μετανάστευση "από τη Σίλλη όλοι στο κουρμπέτι..." -- Το σπίτι -- Η θέση της γυναίκας. "Όταν δεν έχεις γλώσσα (να μιλάς) κι από δαχτυλίδι περνάς." -- Η εκπαίδευση. "Δάσκαλε, το κρέας δικό σου τα κόκκαλα δικά μου."-- Η κοινωνία της Σίλλης -- Η τομή 1920-1924  

**Στην Ελλάδα 1924-1935. Αγώνας για την επιβίωση και προσαρμογή -- Οι "άνομοι" Εβραίοι -- Οι Σιλλαίοι και οι Ελλαδίτες -- Οι Σιλλαίοι μεταξύ τους και οι άλλοι πρόσφυγες -- Ένταξη στην Ελληνική κοινωνία. 1935-1956

***Η πρώτη γενιά -- Η δεύτερη γενιά -- Η τρίτη γενιά 

[Nelli Melidou-Kefala's book Refugees from Sille (of/near Konya): the adaptation of a community of merchants in Greece was published early this month in Thessaloniki. The book describes both life in Sille until 1924 (and relations with local Turks) and assimilation into Greek society through 1956 (and relations with local Greeks, Thessalonian Jews, and other Anatolian Greeks). It is based on interviews with Silleans in the mid-80's, parts of which are recorded in an accompanying CD.]

Σάββατο, 24 Οκτωβρίου 2015

Άρθρα Τάκη Σαλκιτζόγλου

Τα παρακάτω άρθρα του Προέδρου της Ένωσης Συλλαίων και άοκνου μελετητή της Σύλλης, Τάκη Σαλκιτζόγλου, βρίσκονται στην ιστοσελίδα της Ένωσης Συλλαίων που πρόσφατα άρχισε το ταξίδι της (βλέπε αμέσως προηγούμενη ανάρτηση):

Η μονή του Αγίου Χαρίτωνος στη Σύλλη του Ικονίου

(Εκτενές άρθρο για το ιστορικό μοναστήρι του Αγίου Χαρίτωνα.)

Το βαρύτιμο παραπέτασμα της Ωραίας Πύλης στο ναό του Αρχαγγέλου Μιχαήλ της Σύλλης

(Θρυλούμενη προέλευση και πρόσφατη επιστροφή του παραπετάσματος.)

Το πέτρινο γεφύρι της Σύλλης

(Αναπάντεχη ιστορική σύνδεση του γεφυριού με δύο πολιορκητές του Μεσολογγίου.)

Ο Συλλαίος

(Πληροφορίες για την Σύλλη μέσα από μία μυθιστορία του 1909.)

Το σωτήριο τέχνασμα

(Πως ένας έφηβος της Σύλλης απέφυγε την εξορία τον Αύγουστο του 1921.)

Η εικόνα της Αγίας Βαρβάρας

(Αφήγηση Συλλαίας γιαγιάς για εμφάνιση της ίδιας της Αγίας Βαρβάρας στην Σύλλη!)

Η καμπάνα του ναού του Αρχαγγέλου Μιχαήλ της Σύλλης

(Τι απέγινε άραγε η ιστορική καμπάνα που άφησαν πίσω τους οι Συλλαίοι το 1924;)

Η Χριστιανική παράδοση για την Αγία Θέκλα

(Η επιβίωση του θρύλου της Αγίας του Ικονίου στην Σύλλη.)

Η μονή του Αγίου Χαρίτωνος στη Σύλλη του Ικονίου

(Συντομότερη παραλλαγή του πρώτου άρθρου.)

[Various articles about Sille by the President of the Sillean Union, Takis Salkitzoglou.]



Ιστοσελίδα Ένωσης Συλλαίων

Χάρις στον Αλέξανδρο Οικονομίδη, η Ένωση Συλλαίων έχει πλέον την δική της ιστοσελίδαhttp://enosi-syllaion.gr/sille/ : εκεί θα δημοσιεύονται διάφορες ανακοινώσεις σχετικά με τις δραστηριότητες της Ένωσης, και εκεί θα αποτίθενται διάφορα άρθρα, κειμήλια, κλπ σχετικά με την Σύλλη. Το παρόν ιστολόγιο συνεχίζει όπως περίπου το ξέρατε, με άτυπη παράθεση διαφόρων πληροφοριών και γεγονότων Συλλαίικου ενδιαφέροντος.

[Web page of the Sillean Union at http://enosi-syllaion.gr/sille/ ]

Τρίτη, 20 Οκτωβρίου 2015

Ανάστα Σμυρναίου

Την ακούσαμε να τραγουδάει στην διάρκεια της πρόσφατης ομιλίας της Σοφίας Καραγαβριηλίδου που διοργάνωσε η Ένωση Συλλαίων στο Κέντρο Ιστορίας Θεσσαλονίκης. Ο πρόεδρος της Ένωσης, Τάκης Σαλκιτζόγλου, μου έστειλε το άρθρο ΧΑΤΖΗΟΥΣΤΑΛΑΡ του Αργύρη Πετρονώτη από τον Εικοστό Τόμο των Μικρασιατικών Χρονικών (σελ. 197-260), αφιερωμένο στον πατέρα της Ανάστας Σμυρναίου, πρωτομάστορα Χατζή-Αντώνη Χατζηθεοδωρίδη, και στους δύο αδελφούς του, μαστόρους κι αυτούς: παραθέτω κάποια ενδιαφέροντα στοιχεία από το άρθρο αυτό παρακάτω.

-- η Ανάστα Σμυρναίου έφτασε στην Ελλάδα, στην Πρέβεζα συγκεκριμένα, σε ηλικία 5 ετών, το πρωί της 12ης Δεκεμβρίου 1924, στην αγκαλιά της νεκρής από το κρύο θείας της

-- το πλοίο είχε βεβαίως ξεκινήσει από την Μερσίνα, την πορεία προς την οποία από το Ικόνιο -- όπου κυρίως έζησε ο πατέρας της, γιος Πόντιου βοσκού και κρυπτοχριστιανής, ύστερα από τον γάμο του με την Συλλαία Μαρή Κιολέογλου το 1907 -- αποθανάτισαν οι πρόσφυγες σε "ραστ" μοιρολόι (και διέσωσε η Ανάστα) ως εξής:

Μερσίν γιολαριντά τοϋτοΰ(γι)ορ

Στο δρόμο για την Μερσίνα καπνός σηκώθηκε ντουμάνι,

Μιστιάν εβλεριντέ μπαϊκουσλάρ οτιγιόρ

Στο χωριό Μιστιάν έχουν ξεσηκωθεί (φεύγουν), ερήμωσαν τα σπίτια (οι κουκουβάγιες φωλιάζουν),

Αννά μπου μουατζερλίκ ολουμντέν μπεττέρ

Μάνα μου, αυτή η προσφυγιά, χειρότερη από (το) θάνατο.

Αμάν Αλλαχίμ αμάν σενινλέ ντιλέ.

Αμάν, Θεέ μου, αμάν! Άκουσε το παράπονό μας, ας είσαι μαζί μας!

Κιλσενίν ονοϋντέ μπιρ μπινά ντασί

Μπροστά στην εκκλησία είναι μια μεγάλη πέτρα.

τσεκίν κιρατιμί μπινσίν μπίνμπασι

Τραβήχτε το άσπρο μου άλογο ν' ανέβει ο χιλίαρχος,

ματζουρλάν οϋστοϋντέ τσαβουσούνμπασι

πάνω στους πρόσφυγες, είναι στους τσαούσηδες αρχηγός.

ντινί μπιρ ογρούνα γκιντέν γιαβουρλάρ

Στον ώμο τον δικό τους πηγαίνουμε εμείς οι άμοιροι.

Γιαλβαρίν κιλσεγιέ τζαμί ολμάσιν

Παρακάλεσε, η εκκλησία τζαμί να μη γίνει,

μπιλμεντίκ μιλλετλέρ ναμάζ κίλμασιν

άνθρωποι που δεν είναι χριστιανοί να μην κάνουν (εκεί) ναμάζ,

μπακινίζ κιλσεγιά χιτσμπίρ κάλμασι

κοιτάχτε μέσα στην εκκλησία να μη μείνει τίποτα.

Αμάν Αλλάχ αμάν σενινλέ ντιλέ.

Αμάν, Θεέ μου, αμάν! Άκουσε το παράπονό μας, ας είσαι μαζί μας!

Σου νταγίν αρτιντά γιαρελί τσοκ τουρ

Πίσω από το βουνό πολλοί πληγωμένοι υπάρχουν

γκελμέ ντοκτόρ γκελμέ τσαρεσί γιοκ τουρ

Μην έρχεσαι, γιατρέ, μην έρχεσαι, δεν υπάρχει γιατρειά.

μπιρ Αλλαχτάν μπασκά κιμσεσί γιοκ τουρ

ούτε ο Θεός δεν μπορεί να τους γιατρέψει.

ντινί μπιρ ογρούνα γκιντέν γιαβρουλάρ,

Στον ώμο τον δικό τους πηγαίνουμε εμείς οι άμοιροι.

Σαμπαχτάν καλκτίμ γκιουνές παρλάγιορ

Σηκώθηκα το πρωί και ο ήλιος λάμπει^ [όμως]

τσετελέρ οτουρμούς πουτσάκ γιαγλάγιορ

κάθισαν οι τσέτες κι ακονίζουν τα μαχαίρια τους.

Ερμενίκιζλαρί/Ουρούμκιζλαρί γιαμάν αγλάγιορ

Και οι Αρμενοπούλες/Ρωμιοπούλες θρηνούν και κλαίνε.

ντινί επίρ ογρούνα γκιντέν γιαβουρλάρ.

Αμάν, Θεέ μου, αμάν! Άκουσε το παράπονό μας, ας είσαι μαζί μας!

-- ο πατέρας της Ανάστας -- που "έκανε φιλίες και με τους Μουσουλμάνους, αλλά μόνο με Μπεκτασήδες και Μεβλεβήδες, τους Οσμανλήδες ούτε τους ήθελε ούτε τους συναναστρεφόταν" -- έσμιξε με την οικογένεια του στην Ελλάδα το 1925, ύστερα από εξορία στο Ντιγιάρμπεκιρ, όπου έσωσε την ζωή την δική του και πολλών άλλων τελειώνοντας το χτίσιμο του ημιτελούς "Τζαμιού της Εξορίας" -- το σημαντικότερο από μια άποψη έργο του από όλα τα άλλα στην Τουρκία και στην Ελλάδα (αλλά και στην Παλαιστίνη (1903-1907) και Ρωσία (1916-1917))!

-- αν και τραγουδούσε στα Τούρκικα και επιθυμούσε "να ταφεί στο Ικόνιο", η Ανάστα Σμυρναίου πρόλαβε να γράψει και κάτι, στα Ελληνικά επιτέλους, σε ρυθμό "χετζάζ-χιτζασκάρ", για τον μαρτυρικό μητροπολίτη Σμύρνης Χρυσόστομο:

Λαμπερός αστέρας,
αετός της Ιωνίας,
των Ορθοδόξων Χριστιανών
ο πατέρας και ποιμήν,
αρχιεπίσκοπος των Ελλήνων Σμυρνιών,
     Τεριρέμ........
Του Χριστού ήσουν μιμητής,
της αγάπης και στοργής,
της αγάπης τύπος και στοργής.
      Τεριρέμ......
Τώρα βρίσκεσαι στα ύψη,
ναι, στα ύψη,
Είσαι στην καρδιά μας, Χρυσόστομε.
Η μνήμη σου αιώνια...



[Lament of Greek/Armenian exchangees traveling from Konya to Mersina in late 1924, preserved and translated from Turkish by Anasta Smyrnaiou.]